Gdy krajobrazy Mazowsza zmieniają barwy, a dni stają się krótsze i chłodniejsze, dla wielu mieszkańców regionu jesień niesie ze sobą nie tylko nostalgiczne piękno, ale i realne zagrożenie dla zdrowia psychicznego. Coraz częściej słyszy się o przypadkach sezonowego zaburzenia afektywnego (SAD), zwanego także „jesienną depresją”. Jak ta choroba objawia się w warunkach Mazowsza, z jakimi barierami mierzą się pacjenci i jakie działania podejmuje samorząd, by im pomóc?
Przepełnione oddziały dziecięce i deficyt łóżek
Mazowieckie jednostki medyczne od lat borykają się z przeciążeniem oddziałów psychiatrycznych dla dzieci i młodzieży. Według danych cytowanych przez media, w czterech placówkach na terenie województwa — m.in. w Szpitalu Klinicznym na Żwirki i Wigury, w Józefowie czy w Konstancinie — obecnie przebywa o 37 dzieci więcej niż zakładano dla ich nominalnej pojemności. W praktyce oznacza to, że stosuje się „dostawki” i miejsca w miejscach improwizowanych, co rodzi poważne wątpliwości co do warunków leczenia.
To nie tylko kwestia komfortu — traktowanie miejsc „doraźnych” jako normy może hamować skuteczność interwencji psychiatrycznej. Właśnie w okresie jesieni, gdy objawy sezonowe się nasilają, pojawia się ryzyko, że potrzeby pacjentów nie zostaną odpowiednio zaspokojone.
Problemy dostępu i ciągłości terapii
Dziecięca psychiatria na Mazowszu niejednokrotnie stawała w obliczu zawieszeń, likwidacji oddziałów lub czasowych przerw w działalności. Przykładem jest oddział psychiatrii dziecięcej w podwarszawskim Józefowie, który został czasowo zawieszony z powodu braku kadry, ale wznowił działalność od 1 lutego.
Specjaliści alarmują, że największym zagrożeniem dla pacjentów jest przerwanie ciągłości leczenia — zmiany w kontraktach NFZ, konkursowe rotacje ośrodków lub brak stabilnych umów mogą skutkować nagłym odcięciem dostępu do terapii. W apelu do NFZ i ministerstwa konsultanci krajowi i wojewódzcy w dziedzinach psychiatrii dzieci i młodzieży ostrzegli, że takie mechanizmy mogą doprowadzić do pogorszenia stanu zdrowia psychicznego u setek młodych osób.
Reakcje samorządu: nowe instytucje, wsparcie profilaktyczne
Samorząd Mazowsza stara się przeciwdziałać tym wyzwaniom. W ramach działań prospołecznych uruchamiane są nowe ośrodki wsparcia psychologicznego i terapeutycznego dla dorosłych i młodzieży — w podregionach płockim i ciechanowskim wsparcie będzie prowadzone przez organizacje pozarządowe, z budżetem ok. 7,9 mln zł.
Ponadto powołano Mazowiecką Radę Zdrowia Psychicznego (kadencja 2022–2026), której zadaniem jest współpraca z samorządem w opracowywaniu strategii przeciwdziałania niedoborom w opiece psychiatrycznej.
Samorząd Województwa Mazowieckiego planuje również budowę Ambulatoryjnego Centrum Zdrowia Psychicznego dla Dzieci i Młodzieży w Warszawie, przy ul. Koszykowej — projekt finansowany przez samorząd na kilkanaście milionów złotych i mający umożliwić bardziej dostępne wsparcie ambulatoryjne.
Objawy jesiennej depresji — jak to wygląda?
Objawy sezonowej depresji mogą manifestować się w typowy sposób, lecz z naciskiem na lokalne czynniki:
-
Zmęczenie i senność dominujące przez dłuższe części dnia, mimo że liczba godzin snu pozostaje bez zmian
-
Trudności z mobilizacją do codziennych aktywności — szczególnie w miesiącach, gdy słońce szybciej zachodzi
-
Wahania apetytu i przyrost masy ciała — część pacjentów sięga po kaloryczne potrawy jako sposób na rozgrzanie się
-
Ciężej znoszona izolacja społeczna i ograniczona aktywność na świeżym powietrzu (zwłaszcza w rejonach podmiejskich i małomiejskich)
-
Problemy w nauce, pracy, gorsze relacje rodzinne — często objawy nasilają się tam, gdzie wsparcie psychologiczne jest uboższe
W mazowieckich warunkach szczególnie istotna staje się rola placówek lokalnych (gminnych, powiatowych) i organizacji pozarządowych, ponieważ specjalistów nie przybywa proporcjonalnie do zapotrzebowania.
Zalecenia i działania — co możliwe „tu i teraz”
Dla osób z objawami
-
Skorzystaj z terapii światłem — przenośne lampy o natężeniu 2 500–10 000 luksów mogą być użyteczne zwłaszcza rano, gdy naturalnego światła jest mało
-
Regularna aktywność fizyczna — poranny spacer, nawet w mieście, może przynieść korzyści
-
Budowanie rytmu dnia: posiłki, sen, aktywność — najlepiej trzymać się stałego harmonogramu
-
Rozmowa z psychologiem, psychoterapeutą — także online, jeśli w danym rejonie dostęp jest ograniczony
Dla samorządu, placówek i systemu
-
Stabilne i długoterminowe kontrakty z NFZ dla ośrodków terapeutycznych i psychiatrycznych, by zapobiec przerwom w terapii
-
Rozwój i wsparcie poradni środowiskowych, które są bliżej miejsca zamieszkania pacjentów
-
Finansowanie kampanii edukacyjnych i profilaktycznych, zwłaszcza w szkołach, aby młodzież i rodzice potrafili rozpoznawać objawy
-
Wspieranie projektów interwencji wczesnej — gdy objawy jesienne ujawniają się na wczesnym etapie, można zastosować metody minimalizujące eskalację choroby
-
Rozbudowa infrastruktury psychiatrycznej — oddziały, poradnie, centra ambulatoryjne, zwłaszcza w rejonach, gdzie dostęp jest najgorszy
Mazowska Rada Zdrowia Psychicznego została powołana także z myślą o koordynacji takich działań na poziomie województwa.
Wyzwania perspektywiczne i apel o współpracę
Jesienna depresja to nie sezonowy kaprys — to poważne wyzwanie dla systemu ochrony zdrowia psychicznego. Na Mazowszu, gdzie presja na psychiatrię jest szczególnie odczuwalna, potrzeba skoordynowanego działania wielu instytucji: samorządów, służby zdrowia, organizacji pozarządowych, środowisk szkolnych.
Trzeba pamiętać, że działania interwencyjne muszą być skrojone lokalnie — w Warszawie mogą wyglądać inaczej niż w powiatach oddalonych od stolicy. Tam, gdzie dostęp do specjalistów jest ograniczony, powinny być wspierane programy zdalne, teleterapia, wsparcie psychologiczne przez szkoły i przychodnie.
Foto: Piotr Zakrzewski
