Fundacja Grupa Modlin, we współpracy z SHB Triglav oraz Muzeum Kampanii Wrześniowej i Twierdzy Modlin, rozpoczęła pierwszy etap badań archeologicznych na terenie historycznego cmentarza garnizonowego Twierdzy Modlin. Na czele projektu stoi Piotr Duda – prezes SHB Triglav, archeolog, historyk i jeden z najbardziej rozpoznawalnych lokalnych działaczy społecznych, od lat konsekwentnie przywracających pamięć o bogatej historii tego niezwykłego miejsca.
Cmentarz z czasów Wielkiej Wojny – historia wciąż niepoznana
Cmentarz garnizonowy Twierdzy Modlin to nekropolia o wyjątkowym historycznym znaczeniu. Powstał po zdobyciu twierdzy przez wojska Cesarstwa Niemieckiego w 1915 roku i funkcjonował do lat 50 XX wieku. Przez ponad sto lat spoczywają tu żołnierze różnych narodowości, których losy splotły się w jednym z kluczowych punktów frontu wschodniego. Mimo upływu czasu wiele pytań dotyczących tej nekropolii pozostaje bez odpowiedzi. Brak materiałów ikonograficznych uniemożliwia precyzyjne wyznaczenie granic cmentarza, a dane dotyczące liczby pochowanych żołnierzy są zaskakująco rozbieżne. Źródła z 1915 roku podają, że spoczywało tu 430 żołnierzy niemieckich oraz 159 rosyjskich. Jednak raport sporządzony w 1935 roku wskazuje na aż 1388 pochowanych żołnierzy niemieckich – wzrost, który może być efektem ekshumacji i przenoszenia szczątków z okolicznych cmentarzy polowych, prowadzonych w latach 30. XX wieku.
Ślady po poległych – zagadka nagrobków i monumentu
Jednym z kluczowych problemów badawczych jest całkowity brak czytelnych reliktów terenowych. Monument (Denkmal), widoczny jeszcze na fotografiach z 1916 roku, został przekształcony w okresie międzywojennym, a zachowane zdjęcia nie ukazują pierwotnego układu nagrobków. Dziś główną wskazówką pozostaje niemiecka mapa z 1944 roku, na której zaznaczono przybliżony zasięg miejsca pochówków z lat 1914–1918.
Badacze stają również przed tajemnicą losów nagrobka ośmiu żołnierzy Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 99, poległych w 1915 roku. Istnieje hipoteza, że w jego sąsiedztwie może znajdować się wtórna kwatera – efekt ekshumacji prowadzonych w latach 1933–1935 na podstawie niemieckiej ustawy z 28 marca 1933 roku.
Pierwszy wykop – niespodzianka w postaci polskiego legionisty
Wykop badawczy założono na skraju cmentarza, w miejscu szczególnym: tam, gdzie zachował się pojedynczy nagrobek polskiego legionisty poległego w 1917 roku. Jego obecność rodzi intrygujące pytania – pochówek mógł zostać wykonany przez Niemców, a w bezpośrednim sąsiedztwie mogą kryć się kolejne groby, dziś całkowicie zatarte przez czas i działalność człowieka. To symboliczne miejsce na styku historii polskiej i niemieckiej staje się punktem wyjścia do odkrywania pełnego obrazu tej zapomnianej nekropolii.
Badania w Pieńkach Psuckich i doświadczenie zespołu
Prowadzone prace wpisują się w szerszy projekt badawczy realizowany przez Stowarzyszenie Historyczno- Badawcze Triglav. W 2024 roku zespół pod kierownictwem Piotra Dudy przeprowadził badania archeologiczno-ekshumacyjne na cmentarzu polowym Landwehr-Infanterie-Regiment Nr. 101 w Pieńkach Psuckich. Zdobyte wówczas doświadczenia i metodologia stanowią dziś cenne zaplecze dla aktualnych prac przy Twierdzy Modlin. Zebrane dane pozwalają przypuszczać, że obserwowany wzrost liczby pochowanych żołnierzy w dokumentach z lat 30. może być właśnie efektem przenoszenia szczątków z takich właśnie rozproszonych, polowych miejsc pochówków.
Wsparcie władz miejskich
Realizacja projektu jest możliwa dzięki życzliwości i otwartości władz Nowego Dworu Mazowieckiego. Fundacja Grupa Modlin serdecznie dziękuje Sebastianowi Sosińskiemu, Burmistrzowi Nowego Dworu Mazowieckiego, oraz Bartoszowi Rogińskiemu, Wiceburmistrzowi, za wsparcie, zrozumienie i gotowość do współpracy przy przywracaniu pamięci historycznej. Dzięki takiemu podejściu lokalne władze i społecznicy mogą razem dbać o to, aby historia Twierdzy Modlin – jedna z najbardziej fascynujących kart dziejów tego regionu – nie odeszła w zapomnienie. Wyrazy wdzięczności kierowane są również do wszystkich wolontariuszy i pasjonatów historii, którzy poświęcili swój czas i energię, angażując się w terenowe prace badawcze.
Co dalej? Przed badaczami kluczowa analiza danych
Zakończenie pierwszego etapu prac to dopiero początek długiej drogi. Zebrane w terenie dane trafią teraz do analizy, a wyniki posłużą do zaplanowania kolejnych etapów badań. Celem nadrzędnym jest precyzyjne wyznaczenie granic nekropolii, identyfikacja nieoznaczonych pochówków oraz – o ile to możliwe – ustalenie tożsamości spoczywających tu żołnierzy. Fundacja Grupa Modlin zapowiada regularne komunikaty z postępów prac. Wirtualny Nowy Dwór będzie na bieżąco informował o kolejnych odkryciach.
Piotr Zakrzewski
piotr@wirtualnynowydwor.pl
