W czwartek 6 listopada 2025 roku w programie „Kurier Warszawy i Mazowsza” TVP3 Warszawa, wyemitowano materiał autorstwa Łukasza Wielechowskiego, poświęcony wyjątkowej wystawie i projektowi archiwizacyjnemu, dotyczącym historii Fabryki Przetworów Kartoflanych Nowy Dwór P. Górski i E. Mórawski.
Historia fabryki
Zakład założony został około 1880 roku jako fabryka krochmalu przez holenderskiego przemysłowca Willema Alberta Scholtena. Po pożarze w 1890 roku działalność wstrzymano, a już w 1893 roku fabrykę nabyli polscy przedsiębiorcy — Piotr Górski i Edward Mórawski. W 1905 roku kierownictwo objął Wacław Mórawski, inżynier elektrotechnik, a w 1910 roku zakład przekształcono w spółkę akcyjną. Fabryka produkowała m.in. krochmal, syrop ziemniaczany, dwuwęglan sodu i cukierki. Działała do kwietnia 1938 r., gdy pożar zniszczył większość zabudowań. Podczas II wojny światowej teren fabryki był miejscem egzekucji ludności cywilnej — dlatego dziś stanowi także przestrzeń pamięci.
„Salony u Mórawskich” i stanowisko archiwizacyjne
Podczas rozmowy w „Kurierze” podkreślono, że historia zakładu to nie tylko dzieje przemysłu, lecz także rodziny i lokalnej społeczności. W ramach projektu „Salony u Mórawskich” powstała publikacja, w której zebrano ponad 200 dokumentów spośród 4500 zinwentaryzowanych pozycji. Liczy 131 stron i zawiera 123 fotografie oraz skany archiwalne. Równolegle powstało stanowisko archiwizacyjne, gdzie gromadzone są i digitalizowane materiały związane z fabryką i jej pracownikami. To miejsce dostępne dla historyków, mieszkańców i potomków dawnych pracowników.
Znaczenie dla historii Nowego Dworu Mazowieckiego
Materiały w „Kurierze” i na TVP3 Warszawa przypomniały, że fabryka była jednym z największych zakładów przemysłowych w regionie na przełomie XIX i XX wieku. Inicjatywy takie jak „Salony u Mórawskich” czy stanowisko archiwizacyjne przywracają pamięć o tym rozdziale historii miasta i pokazują, jak silne były lokalne tradycje przemysłowe.
Cytat z materiału
„To historia ludzi, którzy tworzyli Nowy Dwór Mazowiecki — rodzin, które budowały przemysł, ale też kulturę i tożsamość miasta. Dziś te historie wracają do nas w formie archiwów, wspomnień i zdjęć” — powiedział w programie kurator wystawy Oskar Jakub Halkiew.
Perspektywy
Projekt otwiera drogę do kolejnych działań edukacyjnych, m.in. lekcji historii lokalnej, warsztatów archiwizacyjnych i digitalizacji zbiorów. To również zaproszenie do mieszkańców, by dzielili się swoimi pamiątkami — fotografiami, dokumentami czy wspomnieniami o fabryce, która przez dekady była symbolem rozwoju Nowego Dworu Mazowieckiego.
Fragment poświęcony temu tematowi można obejrzeć od 13. minuty programu — link do nagrania znajduje się tutaj:
https://warszawa.tvp.pl/89891319/kurier-warszawy-i-mazowsza-tvp3-warszawa-06112025
